शिव ताण्डव स्तोत्रम् नटराज रूप में भगवान शिव — ब्रह्मांड के नर्तक — की स्तुति है, जिसे परंपरा से शिव के महान भक्त दशानन रावण की रचना माना जाता है। इसके लंबे, गर्जनशील समास शिव के डमरू की ध्वनि और ताण्डव नृत्य की लय की नकल करते हैं। इसमें स्तुति के पंद्रह श्लोक और फल बताने वाले दो समापन श्लोक हैं।
स्तोत्र के पीछे की कथा
एक प्रचलित परंपरा के अनुसार, रावण ने एक बार कैलास पर्वत को अपनी भुजाओं पर उठाने का प्रयास किया। शिव ने पर्वत को अपने पैर के अँगूठे से दबा दिया और रावण की भुजाएँ उसके नीचे दब गईं। पीड़ा और भक्ति में रावण ने अपनी भुजा से वीणा बनाकर यह स्तोत्र तब तक गाया जब तक शिव प्रसन्न होकर उसे मुक्त नहीं कर दिए। रावण देवघर में ज्योतिर्लिंग के आगमन की कथा में भी केंद्रीय है — पढ़ें बाबा बैद्यनाथ की कथा (English)।
शिव ताण्डव स्तोत्रम् — पाठ और अर्थ
जटाटवीगलज्जलप्रवाहपावितस्थले गलेऽवलम्ब्य लम्बितां भुजङ्गतुङ्गमालिकाम् ।
डमड्डमड्डमड्डमन्निनादवड्डमर्वयं चकार चण्डताण्डवं तनोतु नः शिवः शिवम् ॥१॥
जटारूपी वन से बहते जल से जिनका स्थान पवित्र हुआ है, जिनके गले में लटकती हुई विशाल सर्पमाला है, और जिन्होंने डमरू की “डमड्-डमड्” ध्वनि के साथ प्रचंड तांडव किया — वे शिव हमारा कल्याण करें।
जटाकटाहसम्भ्रमभ्रमन्निलिम्पनिर्झरीविलोलवीचिवल्लरीविराजमानमूर्द्धनि ।
धगद्धगद्धगज्ज्वलल्ललाटपट्टपावके किशोरचन्द्रशेखरे रतिः प्रतिक्षणं मम ॥२॥
जिनकी जटा-कटाह में देवनदी गंगा की चंचल लहरें घूम रही हैं, जिनके मस्तक पर “धगद्-धगद्” अग्नि प्रज्वलित है और जो नवीन चंद्रमा को शिरोभूषण बनाए हैं — उन शिव में मेरी प्रीति प्रतिक्षण बनी रहे।
धराधरेन्द्रनन्दिनीविलासबन्धुबन्धुरस्फुरद्दिगन्तसन्ततिप्रमोदमानमानसे ।
कृपाकटाक्षधोरणीनिरुद्धदुर्धरापदि क्वचिद्दिगम्बरे मनो विनोदमेतु वस्तुनि ॥३॥
पर्वतराज की पुत्री पार्वती के विलास-सखा, जिनमें सारी दिशाओं का विस्तार आनंदित है, जिनकी करुणा-दृष्टि की धारा से असह्य विपत्तियाँ दूर हो जाती हैं — उन दिगंबर में मेरा मन आनंद पाए।
जटाभुजङ्गपिङ्गलस्फुरत्फणामणिप्रभाकदम्बकुङ्कुमद्रवप्रलिप्तदिग्वधूमुखे ।
मदान्धसिन्धुरस्फुरत्त्वगुत्तरीयमेदुरे मनो विनोदमद्भुतं बिभर्तु भूतभर्तरि ॥४॥
जटा के पीले सर्पों के फनों की मणियों की प्रभा दिशा-वधुओं के मुख पर केसर-सा लेप कर रही है, जो मतवाले हाथी की खाल को घने उत्तरीय की तरह ओढ़े हैं — उन भूतनाथ में मेरा मन अद्भुत आनंद धारण करे।
सहस्रलोचनप्रभृत्यशेषलेखशेखरप्रसूनधूलिधोरणीविधूसराङ्घ्रिपीठभूः ।
भुजङ्गराजमालया निबद्धजाटजूटकः श्रियै चिराय जायतां चकोरबन्धुशेखरः ॥५॥
जिनके चरण-पीठ इंद्र आदि सब देवताओं के मुकुटों से झरे पुष्पों की धूल से धूसर हैं और जिनकी जटाएँ सर्पराज की माला से बँधी हैं — चकोर के बंधु चंद्रशेखर शिव हमें चिरकाल तक संपदा दें।
ललाटचत्वरज्वलद्धनञ्जयस्फुलिङ्गभानिपीतपञ्चसायकं नमन्निलिम्पनायकम् ।
सुधामयूखलेखया विराजमानशेखरं महाकपालि सम्पदे शिरो जटालमस्तु नः ॥६॥
जिनके ललाट की प्रज्वलित अग्नि में पंचबाण कामदेव भस्म हुआ, जिन्हें इंद्र प्रणाम करते हैं, जो चंद्रकला से शोभित हैं — उन महाकपाली की जटाओं वाला मस्तक हमें संपदा प्रदान करे।
करालभालपट्टिकाधगद्धगद्धगज्ज्वलद्धनञ्जयाहुतीकृतप्रचण्डपञ्चसायके ।
धराधरेन्द्रनन्दिनीकुचाग्रचित्रपत्रकप्रकल्पनैकशिल्पिनि त्रिलोचने रतिर्मम ॥७॥
जिनके विकराल ललाट पर “धगद्-धगद्” अग्नि जलती है, जिसमें उन्होंने प्रचंड कामदेव की आहुति दी, और जो पार्वती के वक्ष पर चित्रकारी करने वाले एकमात्र शिल्पी हैं — उन त्रिलोचन में मेरी प्रीति हो।
नवीनमेघमण्डलीनिरुद्धदुर्धरस्फुरत्कुहूनिशीथिनीतमःप्रबन्धबद्धकन्धरः ।
निलिम्पनिर्झरीधरस्तनोतु कृत्तिसिन्धुरः कलानिधानबन्धुरः श्रियं जगद्धुरन्धरः ॥८॥
जिनका कंठ नए बादलों से घिरी अमावस्या की घनी रात्रि के अंधकार-सा श्याम है, जो गंगाधर, गजचर्मधारी, चंद्रकलाधर और जगत का भार वहन करने वाले हैं — वे शिव हमारी संपदा बढ़ाएँ।
प्रफुल्लनीलपङ्कजप्रपञ्चकालिमप्रभाऽवलम्बिकण्ठकन्दलीरुचिप्रबद्धकन्धरम् ।
स्मरच्छिदं पुरच्छिदं भवच्छिदं मखच्छिदं गजच्छिदान्धकच्छिदं तमन्तकच्छिदं भजे ॥९॥
खिले नील कमलों की श्यामल आभा-सी कंठ-शोभा वाले, कामदेव, त्रिपुर, संसार-बंधन, दक्ष-यज्ञ, गजासुर, अंधकासुर और स्वयं मृत्यु का नाश करने वाले शिव को मैं भजता हूँ।
अखर्वसर्वमङ्गलाकलाकदम्बमञ्जरीरसप्रवाहमाधुरीविजृम्भणामधुव्रतम् ।
स्मरान्तकं पुरान्तकं भवान्तकं मखान्तकं गजान्तकान्धकान्तकं तमन्तकान्तकं भजे ॥१०॥
समस्त मंगलमय कलाओं की कदंब-मंजरियों से बहते रस की मधुरता में रमने वाले भ्रमर, तथा कामदेव, त्रिपुर, भव, दक्ष-यज्ञ, गजासुर, अंधक और यम के भी अंत करने वाले शिव को मैं भजता हूँ।
जयत्वदभ्रविभ्रमभ्रमद्भुजङ्गमश्वसद्विनिर्गमत्क्रमस्फुरत्करालभालहव्यवाट् ।
धिमिद्धिमिद्धिमिद्ध्वनन्मृदङ्गतुङ्गमङ्गलध्वनिक्रमप्रवर्तितप्रचण्डताण्डवः शिवः ॥११॥
जिनका प्रचंड तांडव मृदंग की गूँजती मंगल ध्वनि “धिमिद्-धिमिद्” से प्रवर्तित हो रहा है, और जिनके विकराल ललाट की अग्नि फुफकारते सर्पों के श्वास से भड़क रही है — उन शिव की जय हो।
दृषद्विचित्रतल्पयोर्भुजङ्गमौक्तिकस्रजोर्गरिष्ठरत्नलोष्ठयोः सुहृद्विपक्षपक्षयोः ।
तृणारविन्दचक्षुषोः प्रजामहीमहेन्द्रयोः समप्रवृत्तिकः कदा सदाशिवं भजाम्यहम् ॥१२॥
पत्थर और कोमल शय्या, सर्प और मोतियों की माला, बहुमूल्य रत्न और मिट्टी के ढेले, मित्र और शत्रु, तिनके और कमल-नयनी, प्रजा और राजा — सबमें समभाव रखकर मैं सदाशिव को कब भजूँगा?
कदा निलिम्पनिर्झरीनिकुञ्जकोटरे वसन् विमुक्तदुर्मतिः सदा शिरःस्थमञ्जलिं वहन् ।
विलोललोललोचनो ललामभाललग्नकः शिवेति मन्त्रमुच्चरन् कदा सुखी भवाम्यहम् ॥१३॥
देवनदी के किनारे कुंज की कोटर में रहकर, दुर्बुद्धि से मुक्त होकर, सिर पर अंजलि जोड़े, चंचल नेत्रों से शिव के भाल-तिलक को निहारते हुए “शिव” मंत्र का उच्चारण करता मैं कब सुखी होऊँगा?
निलिम्पनाथनागरीकदम्बमौलमल्लिकानिगुम्फनिर्भरक्षरन्मधूष्णिकामनोहरः ।
तनोतु नो मनोमुदं विनोदिनीमहर्निशं परश्रियः परं पदं तदङ्गजत्विषां चयः ॥१४॥
देवांगनाओं द्वारा मुकुट के लिए गूँथी मल्लिका की माला से टपकते मधु से मनोहर, शिव की देह-कांति का समूह — परम श्री का परम पद — हमारे मन का आनंद रात-दिन बढ़ाए।
प्रचण्डवाडवानलप्रभाशुभप्रचारणी महाष्टसिद्धिकामिनीजनाऽवहूतजल्पना ।
विमुक्तवामलोचनाविवाहकालिकध्वनिः शिवेति मन्त्रभूषणा जगज्जयाय जायताम् ॥१५॥
प्रचंड बड़वानल की-सी शुभ प्रभा फैलाने वाला, आठ महासिद्धियों की स्त्रियों की चर्चा से गूँजता, और सुंदर नेत्रों वाली वधुओं के विवाह-गीत जैसी ध्वनि वाला मंत्रों का आभूषण “शिव” मंत्र जगत की विजय के लिए हो।
इमं हि नित्यमेवमुक्तमुत्तमोत्तमं स्तवं पठन्स्मरन्ब्रुवन्नरो विशुद्धिमेतिसन्ततम् ।
हरे गुरौ सुभक्तिमाशु याति नाऽन्यथा गतिं विमोहनं हि देहिनां सुशङ्करस्य चिन्तनम् ॥१६॥
जो मनुष्य इस परम उत्तम स्तोत्र को नित्य पढ़ता, स्मरण करता या बोलता है, वह निरंतर शुद्धि पाता है और शीघ्र ही गुरुरूप हर में सुभक्ति प्राप्त करता है; अन्य गति नहीं — क्योंकि शंकर का चिंतन देहधारियों के मोह को हर लेता है।
पूजावसानसमये दशवक्त्रगीतं यः शम्भुपूजनपरं पठति प्रदोषे ।
तस्य स्थिरां रथगजेन्द्रतुरङ्गयुक्तां लक्ष्मीं सदैव सुमुखीं प्रददाति शम्भुः ॥१७॥
पूजा के अंत में, प्रदोष काल में, दशमुख रावण द्वारा गाए गए, शंभु-पूजन में लगे इस स्तोत्र को जो पढ़ता है, उसे शंभु रथ, गज और अश्वों से युक्त स्थिर लक्ष्मी और प्रसन्नमुखी समृद्धि सदा प्रदान करते हैं।
पाठ पर टिप्पणी: यह पृष्ठ सर्वाधिक प्रचलित पाठ का अनुसरण करता है। कुछ स्थानों — श्लोक 4, 5, 6, 13 और अंतिम पंक्ति — पर मुद्रित संस्करणों में अन्य प्रमाणित पाठ भी मिलते हैं (जैसे श्लोक 5 में “श्रियै” के स्थान पर “श्रिये”)। आपके परिवार या मंदिर की परंपरा भिन्न हो तो उसी का पालन करें। अर्थ भावानुवाद हैं।
कब और कैसे पाठ करें
- अंतिम श्लोक कहता है कि इसका पाठ प्रदोष में, संध्या पूजा के अंत में किया जाता है — प्रदोष व्रत विधि देखें।
- सोमवार, महाशिवरात्रि और श्रावण भी प्रिय समय हैं।
- एक बार में दो श्लोक सीखें और पहले धीरे-धीरे बोलें; लय अभ्यास से आती है।
- अर्थ साथ रखें: यह स्तोत्र समभाव (श्लोक 12) और शिव-नाम में बीतते जीवन (श्लोक 13) की प्रार्थना है, केवल नृत्य की लय नहीं।
सरल आरंभ के लिए रुद्राष्टकम् या पंचाक्षर स्तोत्र पढ़ें। यदि आप देवघर नहीं आ सकते, तो हमारे पुजारी ज्योतिर्लिंग में आपके नाम से रुद्राभिषेक करते हैं।
अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न
शिव ताण्डव स्तोत्रम् किसने लिखा?
परंपरा से इसे लंका के राजा रावण की रचना माना जाता है, जो शिव के महान भक्त थे।
शिव ताण्डव स्तोत्रम् में कितने श्लोक हैं?
स्तुति के पंद्रह श्लोक, उसके बाद पाठ का फल बताने वाले दो समापन श्लोक — प्रचलित संस्करण में कुल सत्रह।
शिव ताण्डव स्तोत्रम् का पाठ कब किया जाता है?
अंतिम श्लोक में प्रदोष में, पूजा के अंत में पाठ का उल्लेख है। अनेक भक्त सोमवार, महाशिवरात्रि और श्रावण में भी करते हैं।
नाम और गोत्र व्हाट्सऐप पर भेजें — हमारे पुजारी संकल्प लेकर ज्योतिर्लिंग में पूजा करेंगे। वीडियो और प्रसाद सहित।